W polskim prawie cywilnym ochrona dóbr osobistych osób fizycznych jest dobrze ugruntowana. Ale czy takie same środki ochrony przysługują osobom prawnym? Czy spółka może domagać się zadośćuczynienia za naruszenie jej dobrego imienia? Na te pytania odpowiedział Sąd Najwyższy w przełomowej uchwale z 3 października 2023 r. (sygn. III CZP 22/23).
Sprawa, która wywołała dyskusję
Spółka z o.o. „N.” pozwała osobę fizyczną, która opublikowała w internecie negatywną opinię na temat jej działalności w zakresie sprzedaży pomp ciepła. Spółka uznała, że wpis narusza jej dobra osobiste, w szczególności renomę i dobre imię. W pozwie domagała się m.in. . usunięcia opinii, przeprosin oraz zadośćuczynienia w wysokości 22 tys. zł. Sąd I instancji częściowo uwzględnił roszczenia, ale obniżył kwotę zadośćuczynienia do 5 tys. zł.
Sąd II instancji, rozpoznając apelację, zwrócił się do Sądu Najwyższego z pytaniem prawnym: czy osoba prawna może skutecznie dochodzić zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych na podstawie art. 448 § 1 k.c. w zw. z art. 43 k.c.
Co mówi Kodeks cywilny?
Zgodnie z art. 43 k.c., przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych stosuje się odpowiednio do osób prawnych. Oznacza to, że osoby prawne mogą korzystać z ochrony przewidzianej w art. 23 i 24 k.c., czyli m.in. . żądać zaniechania naruszeń, usunięcia ich skutków, a także domagać się odszkodowania.
Problem pojawia się przy art. 448 k.c., który przewiduje możliwość zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Krytycy stosowania tego przepisu wobec osób prawnych wskazują, że podmioty te nie odczuwają cierpienia psychicznego, więc nie można mówić o „krzywdzie” w klasycznym sensie.
Uchwała Sądu Najwyższego: zadośćuczynienie także dla osób prawnych
Sąd Najwyższy jednoznacznie przesądził, że osoba prawna może dochodzić zadośćuczynienia pieniężnego za naruszenie dóbr osobistych. W uzasadnieniu wskazano, że „krzywda” w przypadku osoby prawnej to nie cierpienie emocjonalne, lecz uszczerbek niemajątkowy, który utrudnia lub uniemożliwia prawidłowe prowadzenie działalności.
SN podkreślił, że dobra osobiste osób prawnych to wartości niemajątkowe, które umożliwiają im funkcjonowanie zgodnie z celem działalności. Mogą to być m.in. . nazwa, firma, reputacja, prawo do niezakłóconego prowadzenia działalności czy komunikowania się z otoczeniem. Naruszenie tych dóbr może prowadzić do utraty zaufania, pogorszenia wizerunku czy podważenia wiarygodności.
Warto zaznaczyć, że uchwała SN zapadła już po nowelizacji Kodeksu cywilnego z 28 lipca 2023 r. (Dz.U. z 2023 r. poz. 1615), która zmieniła treść art. 448 k.c. Przepis został podzielony na trzy paragrafy i doprecyzowano w nim przesłanki zasądzenia zadośćuczynienia. Mimo zmian, SN uznał, że nowe brzmienie nie wyklucza stosowania art. 448 wobec osób prawnych.
Co to oznacza dla praktyki?
Uchwała SN ma istotne znaczenie dla praktyki obrotu gospodarczego. Przedsiębiorcy, fundacje, stowarzyszenia czy inne osoby prawne mogą skutecznie dochodzić zadośćuczynienia za naruszenie ich dóbr osobistych — np. w przypadku zniesławiających publikacji, fałszywych opinii w internecie czy bezprawnego wykorzystania nazwy.
Sąd Najwyższy zaznaczył jednak, że zasądzenie zadośćuczynienia powinno być poprzedzone wnikliwą analizą okoliczności sprawy. Istotne są m.in. . rodzaj naruszonego dobra, skala naruszenia, charakter działalności osoby prawnej oraz wpływ naruszenia na jej funkcjonowanie.
Zmiany w postępowaniu egzekucyjnym
SN podkreślił, że rozstrzygając zagadnienie prawne miał także na względzie skutki, jakie dla ochrony dóbr osobistych spowodowała obowiązująca od 15.4.2023 r. nowelizacja art. 1050 kc, regulującego egzekucję czynności niezastępowalnej dłużnika. Następstwem obowiązywania art. 1050 § 4 kpc może być znaczne ograniczenie efektywnej ochrony dóbr osobistych za pomocą niemajątkowych środków ich ochrony wskazanych w art. 24 § 1 kc. Sposób publikacji nakazanego przez sąd oświadczenia w odpowiedniej formie, może bowiem zostać zmodyfikowany na etapie postępowania egzekucyjnego. W konkretnym przypadku może to spowodować, że pomimo uzyskania ochrony sądowej nie zostaną odwrócone albo zostaną odwrócone w nieznacznym stopniu skutki dokonanego naruszenia dóbr osobistych. Zdaniem SN efektywna ochrona dóbr osobistych osób prawnych, zwłaszcza nieprowadzących działalności gospodarczej, realizowana tylko za pomocą niemajątkowych środków ochrony oraz środków majątkowych przewidzianych w art. 24 § 2 kc, mogłaby mieć niekiedy charakter iluzoryczny.
Podsumowanie
Uchwała SN z 3 października 2023 r. potwierdza, że osoby prawne mogą korzystać z pełnego katalogu środków ochrony dóbr osobistych, w tym także zadośćuczynienia pieniężnego. To ważny krok w kierunku zapewnienia równowagi między ochroną reputacji podmiotów gospodarczych a wolnością wypowiedzi. W dobie internetu, gdzie jedna opinia może zniszczyć wizerunek firmy, możliwość dochodzenia zadośćuczynienia staje się realnym narzędziem obrony. Zasądzenie zadośćuczynienia pieniężnego na rzecz osoby prawnej nie ma na celu zapewnienia jej satysfakcji czy wyrównania cierpień fizycznych lub psychicznych, lecz ochronę obiektywnie rozumianych jej interesów związanych z jej dobrami osobistymi.
Masz pytania? Zapraszam: adiskau@ajlaw.pl lub office@ajlaw.pl